آتش‌فشان‌ها و زمين‌لرزه‌ها

         از همان آغاز پيدايش كره زمين، واكنش‌هاي راديواكتيو، درون زمين را با مخزن عظيمي از مواد مذاب مبدل كرد و لايه‌هاي مختلف تخم‌مرغ مانند امروزي زمين را به وجود آورد. در مركز زمين لايه‌اي جامد از آهن وجود دارد كه بعد از سپري شدن نزديك به 5 ميليارد سال، هنوز درجه حرارت آن از 11000 درجه فارنهايت {8/1 ÷ (32 – F درجه فارنهايت ) = C سانتي‌گراد} افزون است. اين لايه را توده‌اي از مواد مذاب مايع پوشيده كه دائما" در حركت است. در سطح اين لايه، قشري از خاك و سنگ‌هاي پر حجم و اكسيدهاي آهن و فلزهاي ديگر نشسته است كه زمين و كف اقيانوس‌هاي فعلي كره‌ي زمين را نشان مي‌دهد. اين لايه‌اي است نسبتا" شكننده، نازك و با ضخامت فقط 6 مايل {مايل: (Mile) مقياس طول، مايل انگليسي 1609 متر و مايل دريايي 1853 متر است.} در زير كف اقيانوس‌ها كه به خاطر وزن مخصوص (چگالي) كم‌تر خود روي قشري فشرده‌تر قرار دارد كه از شماري از قسمت‌هاي متصل، موسوم به طبقات تكتونيك (tectonic plates) ساخته شده‌اند. خطي كه دو لايه به هم برخورد دارند، خط كاذب (fault line) ناميده مي‌شود. نكته مهم‌تر اين است كه اين لايه پوستيني بسيار شكننده‌تر از لايه مايع زيرين است. طبقات تكتونيك سطح زمين به سبب حركت مداوم و آرام لايه مايع زيرين خود، با هم در اصطكاك‌اند. اين فرايند، يك فشار و نيرويي در مسير لبه اين طبقات به وجود مي‌آورد كه در نهايت وقتي آزاد مي‌شود قسمت سطح زمين گاهي افقي و گاهي عمودي حركت مي‌كند. اين زماني است كه زلزله ايجاد مي‌شود.1  آتش‌فشان

         گاهي زلزله آن چنان نيرومند است كه لايه‌هاي نازك طبقه جامد را آن چنان شكافت مي‌دهد كه طبقات زيرين زمين قابل رويت است. در چنين زلزله‌هايي، سنگ‌هاي مذاب كه ماگما ناميده مي‌شود، با فشار غيرقابل تصوري از درون شكاف‌ها بيرون مي‌ريزد و تا ارتفاع زيادي به آسمان رفته و اطراف خود را مي‌پوشاند. آتش فشان چنين است و تقريبا" هميشه زلزله‌اي قبل از آتش‌فشان به وقوع مي‌پيوندد.

         از آن سبب كه لايه‌هاي زمين در زير اقيانوس ضخامتش كم‌تر است، عمل آتش‌فشاني در آن‌جا تقريبا" دائمي است. هنگامي كه فوران مواد مذاب از زير آب سر برون مي‌آورد، زمين تازه‌اي پاي به عرصه‌ي وجود مي‌گذارد كه به تدريج باعث به وجود آمدن يك جزيره تازه در اقيانوس مي‌شوند. جزاير هاوايي نمونه‌هايي از اين نوع جزاير هستند. هنگامي كه اين زمين‌هاي نوزاد در ژرفاي اقيانوس‌ها به وجود مي‌آيند، فواصل قاره‌ها به تدريج با يكديگر بيشتر مي‌شوند.

         اما آن زمان لايه‌اي حركتش به جاي افقي، عمودي است، يعني لايه‌اي زير لايه‌ي ديگر حركت مي‌كند، بار ديگر توليد زمين لرزه مي‌كند ولي اين زمان به جاي اين كه لايه‌اي لايه‌ي مجاور را درهم شكند، آن را عمودي بالا مي‌آورد و در نتيجه به تدريج كوه ديگري در سينه اقيانوس يا در زمين زاده مي‌شود.

         پذيرش اين حقيقت آسان نيست، ولي اورستف بلندترين قله‌ي روي زمين، روزگاري در بستر يك خليج كم آبي بوده و نيز شبه قاره هند، بخشي از جنوب شرقي آفريقا بوده است. طي ميليون‌ها سال، همان گونه كه لايه‌ي اقيانوس هند به سوي شمال حركت تدريجي داشت، از جنوب شرقي آفريقا مجزا گشت و به همراه لايه آسيايي، فضايي را دربر مي‌گرفت كه در عمق آب گسترده بود و امروز در همان مكان، سلسله جبال هيماليا سر به آسمان كشيده است. اثبات اين حقيقت از اين طريق مشهود است كه سنگ‌واره‌هاي بسياري از حيوانات دريايي در ارتفاعات هيماليا ديده شده و مشابه اين فسيل‌ها، هم در نيمه قاره هند و هم در جزيره ماداگاسكار در شرق آفريقا مشاهده گرديده است.


1 – خط كاذب "سينت‌آندرياس" كه منطقه لوس‌آنجلس بر روي آن قرار دارد، عامل اصلي حوادث زمين لرزه در اين شهر است.