|
هماهنگ كننده اندامها(غدد داخلي يا غدد خارجي؟) |
زندگي موجودات زنده مخصوصا" انسان بياندازه پيچيده است. زندگي موقعي به طور طبيعي جريان مييابد كه كار تمام اندامها هماهنگ باشد و به طور دقيق يك اندام به اندامهاي ديگر ارتباط داشته باشد. اين اعمال چگونه صورت ميگيرد؟
قبلا"به سئوال فوق اينطور جواب ميدادند كه مغز و نخاع و اعصابي كه از آنها خارج ميشود، كار طبيعي اندامهاي مختلف جانوران را تأمين ميكند و ارتباط آنها را موجب ميشود.اما در چند دهه سال پيش زيست شناسان نشان دادند كه غير از دستگاه عصبي، اعضاي ديگري هستند كه كار اندامهاي مختلف بدن را تنظيم ميكنند و بين آنها ارتباط برقرار ميسازند. 
در بدن انسان سه نوع غده وجود دارد يك نوع آن را غدد داخلي ميگويند. اينها غددي هستند كه مواد ترشحي خود را مستقيما" به درون خون ميريزند.( مجراي ترشحي ندارند و ترشحات خود را به مويرگهاي خوني كه در ديواره غدد وجود دارد ميريزند)به اين مواد ترشحي هورمون گفته ميشود.مانند غده هيپوفيز كه در استخوان پروانهاي مغز وجود دارد، غدد فوق كليوي روي كليهها، بيضهها و تخمدان در مردها و زنان، و ... اما دسته دوم غددي هستند كه به غدد خارجي موسوماند در اين نوع غدد مواد ترشحي خود را از طريق مجرايي كه دارند به درون لوله گوارش( ستگاه گوارش) ميريزند. مانند غدد بزاقي، غدد معدي و ... كه به آنها شيرههاي گوارشي گفته ميشود كه در آنها موادي به نام آنزيم وجود دارد كه در هضم سه گروه غذا ( كربوهيدراتها، پروتئينها، چربيها) دخالت مستقيم دارند. گروه سوم غدد بدن به غدههاي مختلط مشهورند زيرا در آنها كار گروه اول و دوم را انجام ميدهند. از غدههاي مختلط ميتوان لوزالمعده را نام برد.
غدد داخلي:در انسان و حيوانات ديگر در جلو گردن، غده تيروئيد وجود دارد.هورموني به نام تيروكسين ترشح ميكند.فعاليت زياد آن باعث ميشود كه كره چشم بزرگ شده، ضربان قلب تند ميگردد، درجه حرارت بدن زياد، بيمار لاغر و عصبي ميگردد زير چانهاش متورم، و گواتر بوجود ميآيد. اگر هورمون به مقدار كافي كه لازم است ترشح شود به اندامها كمك ميكند كه بطور طبيعي كار كنند.اگر مقدار تيروكسين كافي نباشد، از هورمون تيروكسين كه به صورت شيميايي و يا از جانوران بدست ميآورند از طريق رگ به بدن بيمار تزريق ميكنند. اين ماده فعاليت اندامها را افزايش ميدهد و بيمار بهبود مييابد.
يك آزمايش: به يك دسته از نوزادان قورباغه به محض اين كه از تخم خارج شدند قطعات تازه غده تيروئيد گوساله ميخورانيم. رشد نوزادان قطع ميشوند. چون دوران دگرديسي كوتاه است به صورت قورباغههاي كوچك باقي ميمانند. قطعات غده تيروئيد گوساله داراي هورمون تيروئيد است كه به اندامهاي نوزاد قورباغه ميرسد و موجب دگرديسي سريع در آنها ميشود و به قورباغه كوچك تبديل ميگردند. اما غده ديگري كه در پشت غده تيروئيد و جلو گردن، با نام تيموس وجود دارد. هورموني ترشح ميكند كه فعاليت آن برعكس غده تيروئيد است و موجب رشد جانوران ميشود. دوره دگرديسي قورباغه را طولاني ميكند.
يك آزمايش ديگر: در آزمايش بالا اگر به نوزادان قورباغه يك قطعه از غده تيموس گاو را بخورانيم. نوزادان قورباغه خيلي سريع نمو ميكنند( تقريبا" دو برابر نسبت به موقعي كه بطور طبيعي تغذيه ميكردند. ) و مدت دوره دگرديسي آنها زياد ميشود.
در نوزادان انسان و جانوران كه رشد و نمو سريع دارند اندازه غده تيموس بزرگ، كشيده و فعال ميباشد اما هنگامي كه انسان يا حيوان به اندازه كافي و بطور طبيعي رشد كرد اين غده به تدريج كوچك ميشود بطوري كه در زمان پيري بكلي ناپديد ميگردد.
از غدد داخلي ديگر، غدد تناسلي مرد و زن( بيضه در مرد و تخمدان در زن) ميتوان نام برد. اين غدد توليد سلولهاي جنسي اسپرماتوزوئيد( در مرد) و اوول( در زن) مينمايند. اين دو سلول در رحم مادر با هم تركيب شده (عمل لقاح) و سلول تخم را كه مولد جنين است به وجود ميآورد. علاوه بر اين هورمونهايي ترشح ميكنند كه باعث ظهور صفات ثانويه در مرد و زن ميگردد.در مرد ظهور ريش، سبيل،موي زير بغل، بزرگ شدن بيني و تغيير تون صدا را مي توان نام برد. در زن موجب ظهور سينه، موي زير بغل و ديگر صفات زنانگي، ميگردد.
از غدد داخلي ديگر غده هيپوفيز است كه با ترشح هورمونهايي، رشد بدن را كنترل ميكنند به طوري كه اگر اين هورمون زياد ترشح شود قد انسان زياد شده و شخص غولپيكر ميشود و اگر مقدار آن كم باشد قد انسان رشد كمي داشته و كوتوله ميگردد.
غدد خارجي: نمونه اين غدد عبارتند از غدد بزاقي، غدد معدي، غده لوزالمعده و جگر. اين غدد با ترشح شيرههاي گوارشي كه در آنها آنزيمهاي مختلفي وجود دارد، ميتوانند سه گروه غذايي(پروتئين، چربي يا ليپيد، كربوهيدراتها) را كه داراي ملكولهاي درشت غذايي هستند، را هضم كند تا قابل جذب براي بدن باشد.
غده مختلط: مانند لوزالمعده كه هم شيره گوارشي براي هضم سه گروه غذايي فوق ترشح ميكند و هم هورموني با نام انسولين به وسيله يك توده سلولي به نام جزاير لانگرهانس، كه باعث سوختن قند در سلولها ميگردد. نبود آن باعث افزايش قند خون شده و شخص مبتلا به مرض قند يا ديابت ميگردد. كه با خوراندن اين هورمون به انسان مبتلا، بيماري وي بهبود مييابد.
كار بدني و روحي رواني موجودات زنده تحت تأثير تمام انواع هورمونهاي بدن گسترش و تنظيم ميشود. دستگاه عصبي نقش بسيار مهمي در زندگي عادي جانوران بازي ميكنند اما عمل دستگاه عصبي هيچگاه مقام هورمونها را ندارد.