|
توليد مثل در انسان قسمت سوم |
اسپرماتوژنز يا اسپرمزايي
در غدد جنسي نر يا بيضه، سلولهايي به نام اسپرماتوگوني وجود دارند كه از تكثير سلولهاي ژرمينال حاصل شدهاند. اين سلولها پس از بلوغ فعال شده با چند تقسيم متوالي اسپرماتوزوئيدها را ميسازند. جريان اسپرمزايي بدين گونه است:
ابتدا تعداد زيادي اسپرماتوگوني به وجود ميآيند، هر ي
ك از اين سلولها رشد كرده و مقداري مواد را در خود ذخيره ميكنند. و در پايان رشد خود به اسپرماتوسيت نوع اول تبديل ميشوند. اين سلولها هنوز داراي 2N كروموزوم( ديپلوييد) هستند. اسپرماتوسيتهاي نوع اول دوبار پشت سر هم تقسيم ميشوند كه به مجموعه اين دو تقسيم، ميوز ميگويند. اين سلولهاي توليدي را اسپرماتوسيت نوع دوم ( N كروموزومي )مينامند.اينها نيز تقسيم شده و سلولهاي N كروموزومي ديگري به نام اسپرماتيد را به وجود ميآورند.
ساختمان اسپرم در انواع مختلف جانوران پر سلولي بسيار شبيه يكديگر است و مهمترين تفاوتي كه در آنها ديده ميشود در دستگاه حركتي آنهاست. اندازه اسپرمها با اندازه افراد نر سازنده آنها بستگي ندارد. مثلا" اسپرم فيل از اسپرم موش كوچكتر است. تعداد آنها در مايع مني زياد است، مثلا" تعدا آنها در هر ميليمتر مكعب در انسان 100 هزار، در گاو يك ميليون، و در خروس چهار ميليون است.
اوئوژنز يا تخمك زايي
تخمكزايي از بسياري جهات، شبيه اسپرمزايي است. ابتدا سلولهايي به نام اوئوگوني توليد ميشوند. سپس رشد و بلوغ سلول كه فرا رسيد، اوئوسيت نوع اول بوجود ميآيد. كه هر دو سلولهاي 2N كروموزومي( ديپلوييد) هستند. اوئوسيت نوع اول با دو تقسيم پياپي يعني تقسيم ميوز، سلولهاي N كروموزومي( هاپلوييد) را به وجود ميآورند. كه اوئوسيت نوع دوم ناميده ميشود. سپس اين سلول تقسيمات ديگري را انجام ميدهد و در آخر سلول تخمك يا اوول بوجود ميآيد. بنابراين از هر اوئوگوني سرانجام جز يك تخمك ساخته نميشود.
تخمكها بر حسب مقدار مواد ذخيرهاي خود( زرده )، به انواع مختلف تقسيم ميشوند؛ مثلا" در پستانداران جفتدار، مانند انسان، مقدار مواد ذخيرهاي بسيار كم، در حالي كه در تخمك خزندگان و پرندگان مواد ذخيرهاي( زرده ) بسيار زياد است.
ساختمان و عمل غدد جنسي نر
در پستانداران، غدد جنسي نر يا بيضهها درون كيسهاي به نام بيضهدان در خارج حفره شكمي واقعاند. در پستانداران اوليه و همچنين در جنين پستانداران امروزي، بيضهها درون حفره شكمي قرار دارند. گرماي درون بدن كه از گرماي سطح آن بيشتر است مانع ساخته شدن اسپرماتوزوئيدها ميشود. بعضي آزمايشها نشان ميدهند كه اگر گرماي بدن از حدي بالاتر رود، اسپرماتوژنز(ساختن اسپرماتوزوئيد ) متوقف ميگردد؛ بنابراين پايين آمدن بيضهها از حفره شكمي و قرار گرفتن آنها در محيطي با دماي كمتر عامل مناسبي براي ساختن اسپرم است. درون بيضهها كلافي از لولههاي كوچك به نام لوله مني ساز وجود دارد كه درون آنها اسپرم ساخته ميشوند. اسپرمها درون مايعي كه از غده پروستات و كيسه مني و سلولهاي پوششي دروني آنها ترشح ميشود از بيضهها خارج شده در داخل مجراي برنده و حباب نطفهاي جمع و ذخيره ميگردد. اگر اسپرمها دفع نشوند، به تدريج ميميرند و پس از تجزيه جذب بدن ميشوند. در ديواره لولههاي مني ساز، سلولهاي سازنده اسپرم قرار دارند؛ به اين ترتيب كه ياختههاي اسپرماتوگوني در لايههاي بيرونيتر ديواره قرار دارند و اسپرمها به مجراي وسط اين لوله ميريزند.
درون بيضه و در بين لولههاي منيساز سلولهاي ميانبند وجود دارند كه هورمون جنسي نر ( آندروژن )، مانند تستوسترون، ترشح ميكنند.اهميت هورمونهاي جنسي در توليد مثل بسيار است و بخصوص در ايجاد صفات جنسي ثانوي نقش اصلي دارند. در انسان، رشد حنجره و تارهاي صوتي و رشد مو در صورت و زير بغل و ناحيه شرمگاهي از جمله صفات جنسي ثانوي هستند.
ساختمان و عمل غدد جنسي ماده
تخمدانها، بر خلاف بيضهها كه در بيرون حفره شكمي قرار دارند، در داخل شكم واقعاند. هر تخمدان شامل تعداد زيادي كيسه يا حفره به نام فوليكول( تعداد زيادي كيسه يا حفره كه تخمكها در درون آنها ساخته ميشوند.) است كه تخمكها در درون آنها ساخته ميشوند؛ به اين ترتيب كه همراه با بزرگ شدن هر فوليكول، مراحل مختلف اوئوژنز ( تخمك زايي) درون آن صورت ميگيرد، و پس از اينكه ياختهي جنسي به مرحله اوئوسيت نوع دوم رسيد فوليكول باز ميشود و سطح تخمدان را پاره كرده اوئوسيت نوع دوم را آزاد ميكند. اين ياخته همراه با مايع فوليكولي از تخمدان به درون مجاري خروج تخمك ميرود و اين پديده را تخمك گذاري مينامند. مرحلهي آخر تشكيل تخمك، يعني تبديل اوئوسيت نوع دوم به تخمك، در خارج از تخمدان و درون مجاري تناسلي ماده صورت ميگيرد. منشاء تخمكها در انسان و ساير پستانداران سلولهاي زاينده تخمدانها هستند كه در دوران جنيني تقسيم شدهاند و پس از تولد ديگر تكثير نمييابند. سلولهاي اوئوگوني، كه از تكثير سلولهاي زاينده تخمدانها به وجود آمدهاند، در ابتدا نسبتا" زياد و تعدادشان در انسان بيش از 200 هزار است ولي عده قابل ملاحظهاي از آنها در دوران كودكي و قبل از بلوغ از بين ميرود ( تحليل فوليكولي). از هنگام بلوغ به بعد، در هر دوره جنسي جانور ماده، يك يا چند تخمك آزاد ميشوند كه تركيب هر يك از آنها با اسپرماتوزوئيد موجب تشكيل جنين ميگردد. در زن، در طول زندگي، فقط در حدود 300 تا 400 اوئوگوني تا مرحله تشكيل تخمك ميرسند و آزاد ميشوند و بقيه فوليكولها از بين ميروند. در هر دوره جنسي زن، كه حدود 28 روز طول ميكشد، معمولا" يك تخمك از يكي از تخمدانها آزاد ميشود . فعاليت تخمدان زن در سنين 45 تا 50 سالگي كاهش يافته به تدريج از كار ميافتد. اين پديده يائسگي ناميده ميشود. تخمكهايي كه به حالت غير فعال در درون تخمدان قرار دارند به صورت اوئوسيت نوع اول هستند و اطراف هر كدام از آنها را لايهاي از سلولهاي همراه يا سلولهاي فوليكولي ميپوشاند.
تخمك در اكثر پستانداران داراي ذخاير غذايي ناچيز است. قطر تخمك در انسان در حدود 2/.ميلیمتر است و اطراف ان را غشاي شفاف نسبتا" ضخيمي ميپوشاند. و يك سلول هاپلوئيد است. و بر اثر تقسيم با كاهش كروموزومي به وجود ميآيد. با توجه به اينكه كروموزومهاي جنسي در زن مشابه يكديگرند ( زن را جور گامت يا هوموگامتيك مينامند.در حالي كه مرد، كه گامتهاي متفاوت ميسازد ناجور گامت يا هتروگامتيك مينامند. )، همه تخمكها داراي يك كروموزوم هستند و در تعين جنس اولاد نقشي ندارند. تخمك، پس از آزاد شدن از تخمدان، در حدود 24 تا 36 ساعت در مجاري تناسلي ماده زنده ميماند و اگر در اين مدت لقاح صورت نگيرد ميميرد. سلولي كه از تخمدان آزاد ميشود هنوز تخمك واقعي نبوده بلكه اوئوسيت نوع دوم است و آخرين تقسيم آن پس از ورود اسپرماتوزوئيد به آن صورت ميگيرد.